Sutra 3.32
અનુવાદ
તે (બાહ્ય વિષયો અથવા સંકલ્પો) ની પ્રવૃત્તિ થવા છતાં પણ, જ્ઞાતાના ભાવ (ચૈતન્ય સ્વરૂપ) નો ત્યાગ થતો નથી.
અર્થ
આ સૂત્ર અનવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધકની પરિપક્વ અવસ્થાનું વર્ણન કરે છે. અહીં 'તત્-પ્રવૃત્તૌ' એટલે બાહ્ય વિષયો, ઇન્દ્રિયો કે મનના વિચારોની ગતિશીલતા. સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણી ઇન્દ્રિયો બાહ્ય વિષયો તરફ દોડે છે, ત્યારે આપણે પોતાના ચૈતન્ય સ્વરૂપને ભૂલી જઈએ છીએ અને વિષયમાં લીન થઈ જઈએ છીએ. પરંતુ આ સૂત્ર જણાવે છે કે સિદ્ધ યોગી માટે વિષયોની પ્રવૃત્તિ થવી એ અડચણ નથી; મહત્વની બાબત એ છે કે તે પ્રવૃત્તિ દરમિયાન પણ 'સંવેતૃ ભાવ' એટલે કે 'જાણનારપણું' કે 'દ્રષ્ટાનું અસ્તિત્વ' નષ્ટ ન થવું જોઈએ.
કાશ્મીર શૈવ સિદ્ધાંત અનુસાર, સંસારનો ત્યાગ કરવો એ જરૂરી નથી, પરંતુ વિષયોમાં રહેલી આસક્તિનો ત્યાગ જરૂરી છે. જ્યારે સાધક પોતાને શુદ્ધ ચૈતન્ય (શિવ) તરીકે સ્થિર રાખે છે, ત્યારે ઇન્દ્રિયો પોતાનું કાર્ય કરે છે, મન વિચારે છે, પણ તે કોઈ પણ વસ્તુ સાથે બંધાતું નથી. જેમ અરીસો પ્રતિબિંબોને દર્શાવે છે પણ તેનાથી લેપાતો નથી, તેમ જ્ઞાતા (સાક્ષી) વિષયોની હિલચાલ વચ્ચે પણ પોતાના સ્વરૂપમાં અચળ રહે છે. આ અવસ્થામાં કર્મ કરવું અને ધ્યાનમાં રહેવું એ એક જ બની જાય છે.
ચિંતન
આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે તમે કોઈ કાર્યમાં વ્યસ્ત હોવ, વાતચીત કરતા હોવ કે મનમાં વિચારોની આવ-જા થતી હોય, ત્યારે એક ક્ષણ માટે રોકાઈને પૂછો: 'આ બધું કોણ જોઈ રહ્યું છે?'. વિષય કે વિચાર પર ધ્યાન આપવાને બદલે, તે વિષયને જોનાર 'જાણનાર' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. પ્રયત્ન કરો કે હાથનું કાર્ય ચાલુ રહે, પણ ભાન એ રહે કે હું માત્ર સાક્ષી છું, કર્તા નથી. આ 'જાણનારપણા'ના ભાવને ટકાવી રાખવો એ જ આજનો સાધનાનો ભાગ છે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.