Sutra 3.32

Translation

तत्-प्रवृत्तावप्यनिरासः संवेत्तृ भावात्

Meaning

हा सूत्र सांगते की जेव्हा बाह्य विषयांकडे ध्यान जाते — अर्थात् चित्त कोणत्याही बाह्य वस्तु, शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध यांच्याकडे प्रवृत्त होते — तेव्हापि त्या प्रवृत्तीला पूर्णपणे नकार न देता, विषयांमध्ये लीन होऊ न देता, त्या प्रवृत्तीचा समावेश करावा. कारण विषयांमध्ये प्रवृत्त होताना जो साक्षी भाव — संवेत्तृ भाव — तो कायम आहे. विषयांच्या अनुभवात जो अनुभवदाता स्वयं प्रकाशमान आहे, त्याचा त्याग करून जाऊ नये.

याचा अर्थ असा की बाह्य जगातील अनुभवांना नाकारणे हा योग्य मार्ग नाही. उलट, त्या अनुभवांमध्ये राहूनही साक्षीचेतनेचे साक्षात्कार करणे हेच खरे अभ्यासपद्धती आहे. विषयांमध्ये गुंतूनही जो अनुभवतो, त्याच्या अस्तित्वाची जागरूकता कायम राहते, हेच या सूत्राचे मूळ संदेश आहे.

Contemplation

आज दिवसभरात जेव्हा कोणताही बाह्य अनुभव येतो — एखादा आवाळ ऐकतो, एखादी चव घेतो, एखादी दृश्य पाहतो — तेव्हा त्या अनुभवाला नकार न देता, त्यात राहूनही एक प्रश्न विचारा: "हा अनुभव कोण अनुभवतो?" हा अनुभवदाता कोणत्या प्रकारचा आहे? विषयांमध्ये राहूनही त्या साक्षी चेतनेकडे लक्ष केंद्रित करा. हा अभ्यास करताना विषयांचा त्याग करण्याचा प्रयत्न करू नका, तर त्यांच्यातूनच संवेतृत्वाकडे वळा.