Sutra 3.33

ભાષાંતર

સુખ અને દુઃખના અનુભવોમાં બહારની તરફ મનન કરવું.

અર્થ

આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધક માટે એક સૂક્ષ્મ દિશાચિહ્ન છે. સામાન્ય રીતે મનુષ્ય સુખ આવે ત્યારે તેને પોતાની અંદર સ્વીકારે છે અને દુઃખ આવે ત્યારે તેને બહારના કારણો પર આરોપીને પોતાને તેનાથી અલગ ગણે છે. અહીં શિવ સૂચવે છે કે આ બંને ભાવનાઓનું મૂળ કારણ કે સ્વરૂપ પોતાની બહાર નથી, પરંતુ તે ચૈતન્યનો જ વિલાસ છે. જ્યારે સાધક સુખ કે દુઃખ અનુભવે ત્યારે તેની પકડમાં આવીને પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે, તેણે આ ભાવનાઓને પોતાનાથી અલગ એવા 'બહારના' વિષય તરીકે જોવી જોઈએ. આ દૃષ્ટિ ભાવનાઓ સાથેના તાદાત્મ્યને તોડી નાખે છે.

આ પ્રકારનું મનન કરવાથી સાધક પોતાને સુખ-દુઃખના ઉત્થાન-પતનથી ઊંચો, સાક્ષીભાવે સ્થિત રહે છે. જ્યારે આપણે કહીએ કે 'આ દુઃખ મારું નથી, તે બહાર છે', ત્યારે આપણે અજ્ઞાનવશ દુઃખને બહાર ગણતા નથી, પણ જ્ઞાનપૂર્વક તેને પોતાના શુદ્ધ ચૈતન્યસ્વરૂપથી અલગ એક ખેલ તરીકે જોઈએ છીએ. આ રીતે સુખ કે દુઃખ કોઈ પણ બંધનકર્તા બનતું નથી, કારણ કે સાધક જાણે છે કે તે પોતે તે ભાવનાઓ નથી, પણ તે ભાવનાઓને જોનાર અખંડ ચૈતન્ય છે. આ 'બહાર મનન' એ વાસ્તવમાં અંતરની મુક્તિનો માર્ગ છે.

ચિંતન

આજે જ્યારે પણ તમને કોઈ પ્રસંગે તીવ્ર સુખ કે ગહન દુઃખનો અનુભવ થાય, ત્યારે તરત જ પ્રતિક્રિયા આપવાને બદલે એક ક્ષણ માટે થોભી જાઓ. મનમાં સ્પષ્ટતાથી વિચારો કે 'આ ભાવના મારું સ્વરૂપ નથી, તે મારી સામે આવેલી એક લહેર છે જે મારાથી અલગ છે.' જેમ તમે રસ્તા પરથી પસાર થતી કારો કે લોકોને જુઓ છો પણ તેનાથી તમે બંધાતા નથી, તેમ આ ભાવનાઓને પણ તમારી સામેથી પસાર થવા દો. પોતાને તે ભાવનાનો ભોક્તા નહીં, પણ તેને જોનાર શાંત સાક્ષી તરીકે સ્થાપિત કરવાનો પ્રયત્ન કરો.