Sutra 3.33

भाषांतर

सुख आणि दुःख यांच्या बाहेर मनन करणे.

अर्थ

हा सूत्र तृतীয় उन्मेशातील अणवोपायाचा भाग आहे, जो स्पंदनशील चेतनेच्या स्थिरतेकडे नेतो. येथे 'बाहिर' म्हणजे सुख-दुःखांच्या मर्यादा ओलांडून जाणे किंवा त्यांच्या पलीकडे स्थिर राहणे होय. सामान्यतः जीवात्मा सुखाच्या वेळी आकर्षित होतो आणि दुःखाच्या वेळी विकर्षित होतो; या द्वंद्वात अडकल्यामुळे त्याला आपल्या खऱ्या स्वरूपाचा विसर पडतो. शिवसूत्र सांगते की, जेव्हा साधक सुख किंवा दुःख या भावनांच्या प्रवाहात वाहून न जाता, त्यांच्या साक्षीभावाने उभा राहतो, तेव्हा त्याचे मनन 'बाहिर' म्हणजेच त्या द्वंद्वाच्या कक्षेबाहेर घडते.

हे मनन केवळ बौद्धिक विश्लेषण नसून ते चेतनेच्या सातत्याचे अनुभवजन्य ज्ञान आहे. जेव्हा आपण सुख-दुःखाला 'मी' समजणे थांबवतो आणि ते केवळ चेतनेवर उमटणारे क्षणिक तरंग आहेत हे ओळखतो, तेव्हा आपण शिवस्वरूपाशी एकरूप होतो. या अवस्थेत दुःख देखील भयानक राहत नाही आणि सुख देखील बांधणारे राहत नाही, कारण साधकाने त्यांच्या पलीकडे असलेल्या निर्विकार आनंदाचा साक्षात्कार केलेला असतो. हीच खरी मुक्ती किंवा उन्मेष आहे.

चिंतन

आजच्या दिवसात जेव्हा एखादी सुखावह किंवा दुःखद घटना घडेल, तेव्हा तात्काळ प्रतिक्रिया देण्याऐवजी एक क्षण थांबा. स्वतःला विचारा, 'हे सुख किंवा दुःख माझ्या शरीरा-मनाशी संबंधित आहे, पण ते माझे खरे स्वरूप नाही.' ज्या प्रकारे आकाश ढगांनी व्यापले तरीही स्वच्छ आणि अलिप्त राहते, त्याचप्रमाणे तुमची चेतना या भावनांच्या पलीकडे अलिप्त आहे याची जाणीव ठेवा. भावनेच्या लाटेत बुडून न जाता, ती लाट पाहणाऱ्या किनाऱ्यावर उभे राहण्याचा सराव करा.