Sutra 3.33
ଅନୁବାଦ
ସୁଖ ଏବଂ ଦୁଃଖର ବାହ୍ୟରେ ମନନ କରିବା।
ଅର୍ଥ
ଏହି ସୂତ୍ରଟି ଆନବୋପାୟର ଏକ ଗଭୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ସୂଚିତ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାଧକ ନିଜର ଚେତନାକୁ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଭଳି ଦ୍ୱୈତାନୁଭୂତିରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣରୂପେ ପୃଥକ୍ କରିବାକୁ ଶିଖନ୍ତି। ସାଧାରଣତଃ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ ଏହି ଅନୁଭୂତିଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଏକାକାର କରିନିଏ; ସେ କହେ 'ମୁଁ ସୁଖୀ' କିମ୍ବା 'ମୁଁ ଦୁଃଖୀ'। କିନ୍ତୁ କାଶ୍ମୀର ଶୈବଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମା ବା ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଭାବନାଗୁଡ଼ିକର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ଯେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ କେବଳ ବାହ୍ୟ ତରଙ୍ଗ ଅଟେ ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ସେହି 'ବାହ୍ୟରେ ମନନ' ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନର ଗଭୀରତାରେ ଏକ ସ୍ଥିର ସାକ୍ଷୀଭାବ ଜାଗ୍ରତ ହୁଏ। ଯେପରି ଆକାଶ ମେଘ କିମ୍ବା ବଜ୍ରପାତ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଆପଣଙ୍କର ଚେତନା ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶିତ ହୁଏ ନାହିଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରିବା ହେଉଛି ଏହି ସୂତ୍ରର ମର୍ମ। ଏହା ଭାବନାକୁ ଦମନ କରିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜର ପରିଚୟରୁ ଅଲଗା କରି ଦେଖିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ ଅଟେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ବାହ୍ୟ ଆବରଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ତରରେ ଥିବା ଅଖଣ୍ଡ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭୂତି ସ୍ୱତଃସ୍ଫୂର୍ତ୍ତ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଚିନ୍ତନ
ଆଜି ଦିନରେ ଯେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ମନରେ ତୀବ୍ର ସୁଖ କିମ୍ବା ଗଭୀର ଦୁଃଖର ଭାବନା ଉଦୟ ହେବ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜକୁ ପଚାରନ୍ତୁ: 'ଯିଏ ଏହି ଭାବନାକୁ ଦେଖୁଛି, ସେ କିଏ?' ମନେ ମନେ କୁହନ୍ତୁ ଯେ ଏହି ଭାବନାଗୁଡ଼ିକ ମୋର ବାହ୍ୟରେ ଆସୁଛି ଏବଂ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ସେଗୁଡ଼ିକଠାରୁ ଅଲଗା ଏବଂ ସ୍ଥିର ଅଟେ। ନିଜକୁ ଏକ ପ୍ରଶାନ୍ତ ନଦୀର ପାଣି ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତୁ, ଯାହାର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ଢେଉ (ସୁଖ-ଦୁଃଖ) ଖେଳୁଛି, କିନ୍ତୁ ଯାହାର ଗଭୀରତା ସର୍ବଦା ଅଚଳ ରହୁଛି। ଏହି ସାକ୍ଷୀଭାବକୁ କିଛି କ୍ଷଣ ଧରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତୁ।
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.