Sutra 3.36

અનુવાદ — भेद तिरस्कारे सर्गान्तर कर्मत्वम्

અર્થ

જ્યારે વિભાવ-ભેદનો તિરસ્કાર થાય છે, ત્યારે જ્ઞાનીની પ્રવૃત્તિ એક નવા સર્ગ (સૃષ્ટિ-ક્રિયા) ના સર્જનનું કર્મ બને છે. આ સૂત્ર અનવોપાય (મનોમાર્ગ) ના સંદર્ભમાં એક ગહન સિદ્ધાંત વ્યક્ત કરે છે: જ્યારે સાધક ભેદનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે અને ભેદને તિરસ્કાર કરે છે, ત્યારે તેની પ્રવૃત્તિ એક નવા સર્ગનું કર્મ બને છે. આ કર્મ બંધન નથી પણ મુક્તિનો માર્ગ છે.

અહીં 'ભેદ' એટલે દ્વૈતની કલ્પના — પ્રમાતા, પ્રમેય, પ્રમાણનો ભેદ. 'તિરસ્કાર' એટલે તેનો સંપૂર્ણ વિલય કે અદ્વૈતમાં તેનું વિલાય. 'સર્ગાન્તર' એટલે એક નવી સૃષ્ટિ કે સૂક્ષ્મ પ્રવાહ. 'કર્મત્વમ્' એટલે ક્રિયાનું સ્વભાવ. આમ, ભેદના તિરસ્કારે થતાં જ્ઞાનીની પ્રવૃત્તિ એક નવા સર્ગનું કર્મ બને છે. આ કર્મ બંધન નથી પણ મુક્તિનો માર્ગ છે.

આ સૂત્ર અનવોપાયનો સિદ્ધાંત પુષ્ટ કરે છે: મનની શક્તિ દ્વારા ભેદને તિરસ્કાર કરવાથી જ્ઞાની સ્વયં એક નવી સૃષ્ટિ સર્જે છે. આ સૃષ્ટિ બંધન નથી પણ લીલા છે. જ્ઞાની ભેદને તિરસ્કાર કરીને સ્વયં શિવતત્ત્વની અનુભૂતિમાં સ્થિત રહે છે અને તેની પ્રવૃત્તિ એક નવા સર્ગનું કર્મ બને છે. આ કર્મ બંધન નથી પણ મુક્તિનો માર્ગ છે.

ચિંતન

આજા દિવસે એ જોવાનો પ્રયાસ કરો કે તમારી દરેક ક્રિયા — ચાલવું, બોલવું, ખાવું — કોના દ્વારા થાય છે? જ્યારે તમે 'હું કર્તા' ની લાગણી ને તિરસ્કાર કરો છો, ત્યારે તમે શિવતત્ત્વની સાક્ષાત્કાર કરો છો. પછી જોવાનું કે તમારી પ્રવૃત્તિ કેવી રીતે એક નવા સર્ગનું કર્મ બને છે — એક નવી સૃષ્ટિ સર્જાય છે. આ સૃષ્ટિ બંધન નથી પણ લીલા છે.