Sutra 3.37
ભાષાંતર
કરણ શક્તિ (ઇન્દ્રિયો અને મનની શક્તિ) પોતાના અનુભવમાંથી ઉદ્ભવે છે.
અર્થ
આ સૂત્ર ત્રીજા ઉન્મેષના અંતિમ ભાગમાં આવે છે અને આપણી ગ્રહણ શક્તિઓના મૂળ સ્ત્રોતને દર્શાવે છે. સામાન્ય રીતે માણસ એવું માને છે કે આંખ, કાન કે મન બહારની દુનિયામાંથી જ્ઞાન મેળવે છે, પરંતુ કાશ્મીર શૈવિઝમનો સિદ્ધાંત કહે છે કે ખરેખર તો બધી કરણ શક્તિઓ ચૈતન્યના સ્વપ્રકાશ અનુભવમાંથી જ નીકળેલી છે. જેમ સૂર્યના પ્રકાશ વિના આંખ જોઈ શકતી નથી, તેમ શિવના સ્વરૂપમાં રહેલા શુદ્ધ અનુભવ વિના ઇન્દ્રિયો કોઈ પણ વિષયને જાણી શકતી નથી.
આનો અર્થ એ થાય છે કે તમારી ગ્રહણ કરવાની ક્ષમતા બહારથી ઉધાર લીધેલી નથી, પણ તે તમારા પોતાના અંતરના ચૈતન્યનો જ વિસ્તાર છે. જ્યારે તમે કોઈ વસ્તુને જુઓ છો અથવા સાંભળો છો, ત્યારે તે પ્રક્રિયા પાછળ રહેલી શક્તિ તમારું પોતાનું 'સ્વ' છે. અજ્ઞાન એટલે એ ભૂલી જવું કે આ શક્તિ મારામાંથી આવે છે અને તેને બહારના વિષયોમાં અટકી જવા દેવી; જ્યારે જ્ઞાન એટલે એ સમજવું કે દરેક ઇન્દ્રિયની ગતિ અને ક્રિયા પાછળ મારો પોતાનો અનુભવરૂપી શિવ પ્રવાહિત થઈ રહ્યો છે.
ચિંતન
આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે કોઈ વસ્તુને જુઓ, સાંભળો અથવા સ્પર્શ કરો, ત્યારે થોડી ક્ષણ માટે રોકાઈને વિચારો કે 'આ જોવાની કે સાંભળવાની શક્તિ ક્યાંથી આવી?'. બહારના વિષય પર ધ્યાન આપવાને બદલે, તે વિષયને પ્રકાશિત કરનારી તમારી આંતરિક ચેતના તરફ ધ્યાન ફેરવો. એવી ભાવના સાથે રહો કે તમારી ઇન્દ્રિયો તમારા પોતાના અનુભવરૂપી સમુદ્રમાંથી ઊઠેલી લહરીઓ છે અને દરેક ક્રિયામાં તમારું પોતાનું ચૈતન્ય જ ક્રિયાશીલ થઈ રહ્યું છે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.