Sutra 3.38

ભાષાંતર

ત્રિપદાદિનું અનુસરણ કરવું એ પ્રાણન (શ્વાસ કે જીવનશક્તિનું સ્પંદન) છે.

અર્થ

આ સૂત્ર અનવોપાયની પદ્ધતિમાં શ્વાસ અને મંત્રના સંબંધને સ્પષ્ટ કરે છે. 'ત્રિપદ' એટલે ત્રણ અક્ષરોવાળો મંત્ર, જે સામાન્ય રીતે 'સોહમ્' (હું તે છું) અથવા 'હમ્સઃ' તરીકે ઓળખાય છે. જ્યારે શ્વાસ અંદર જાય ત્યારે 'સો' કે 'હમ્'નો ધ્વનિ અને બહાર આવે ત્યારે 'હમ્' કે 'સઃ'નો ધ્વનિ સ્વાભાવિક રીતે ઉત્પન્ન થાય છે. શિવસૂત્ર જણાવે છે કે આ મંત્રનું યાંત્રિક જપ કરવો નથી, પરંતુ શ્વાસની ગતિ સાથે તેના અર્થનું અને ધ્વનિનું સજીવ અનુસરણ કરવું એ જ સાચું 'પ્રાણન' છે.

અહીં 'પ્રાણન' શબ્દ માત્ર શારીરિક શ્વાસોચ્છવાસ નથી, પરંતુ ચૈતન્યનું સ્પંદન છે. જ્યારે સાધક શ્વાસની સાથે 'હું પરમશિવ છું' કે 'હું તે છું' એ અનુભૂતિને જોડી દે છે, ત્યારે શ્વાસ એક સાધન બનીને સીધો ચૈતન્ય સાથે જોડાય છે. આ પ્રક્રિયામાં મનને અલગથી ભટકવા દેવામાં આવતું નથી; શ્વાસનો દરેક સ્પંદન ઈશ્વરની યાદ અપાવનારો બની જાય છે. આમ, સામાન્ય જૈવિક ક્રિયા એક પવિત્ર ધ્યાનમાં પરિણમે છે જ્યાં શ્વાસ અને ચૈતન્ય એકરૂપ થઈ જાય છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન થોડા સમય માટે ફક્ત તમારા શ્વાસ પર ધ્યાન આપો. જ્યારે શ્વાસ અંદર લો, ત્યારે મનમાં નિશ્ચિતપણે અનુભવો કે 'હું શિવ છું' કે 'ચૈતન્ય અંદર પ્રવેશી રહ્યું છે', અને જ્યારે શ્વાસ બહાર કાઢો, ત્યારે અનુભવો કે 'હું વિશ્વમાં વિસ્તરી રહ્યો છું' કે 'તે બહાર પ્રગટ થઈ રહ્યું છે'. શ્વાસને રોકવાનો કે બળપૂર્વક નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરશો નહીં; ફક્ત શ્વાસની કુદરતી લય સાથે આ આંતરિક જાણકારીને વહેતી મૂકો. જ્યારે પણ મન ભટકે, ફરીથી શ્વાસના આ સ્પંદન અને તેના અર્થ સાથે જોડાઈ જાઓ, જેથી તમારું સમગ્ર અસ્તિત્વ એક સતત જાગૃત પ્રાર્થના બની રહે.