Sutra 3.38

भाषांतर

त्रिपदाद्यनु प्राणनम.

अर्थ

या सूत्राचा शाब्दिक अर्थ असा की, 'त्रिपद' म्हणजे जाग्रत, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तीन अवस्थांच्या पलीकडे असलेल्या चतुर्थ अवस्थेत (तुरीय), किंवा त्रिशक्तीच्या (इच्छा, ज्ञान, क्रिया) मूळ स्वरूपात प्रवेश केल्यानंतर जो प्राणवायू किंवा श्वासोच्छ्वास उरतो, तोच खरा 'प्राणन' होय. सामान्य माणसाचा श्वास केवळ शारीरिक जगण्यापुरता मर्यादित असतो आणि तो द्वैताच्या जाणीवेने चालतो. परंतु जेव्हा साधक अनवोपायच्या माध्यमातून मनाला स्थिर करून त्या तीन मर्यादित अवस्थांच्या पलीकडे जातो, तेव्हा त्याचा श्वास हा केवळ हवेची देवाणघेवाण नसून तो चैतन्याचाच स्पंदन बनतो.

काश्मीर शैव परंपरेनुसार, हा 'प्राणन' म्हणजे शिवाचाच नाद किंवा कंपन आहे जो साधकाच्या अस्तित्वातून वाहतो. जेव्हा व्यक्तिगत अहंकार विरघळतो आणि त्रिशक्तींचे एकीकरण होते, तेव्हा श्वासोच्छ्वास थांबतो असे नाही, तर त्याचे स्वरूप बदलते. तो आता शरीरापुरता मर्यादित न राहता संपूर्ण विश्वाशी एकरूप होतो. या अवस्थेत श्वास घेणे आणि सोडणे ही क्रिया नसून, ती शिवशक्तीचा सतत चालू असलेला लयबद्ध उन्मेष (प्रकटीकरण) आणि निमेष (संकोचन) असते. हा प्राणवायू आता 'माझा' श्वास नसून 'तो' श्वास असतो, ज्यामध्ये श्वास घेणारा आणि श्वास यांच्यातील भेद मिटून जातो.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा तुम्हाला ताण येईल किंवा मनाला स्थिरता हवी असेल, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि फक्त श्वासाकडे लक्ष द्या. पण श्वास मोजू नका किंवा त्याला नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न करू नका. त्याऐवजी, प्रत्येक श्वासाबरोबर ही भावना मनात आणा की, हा श्वास फक्त तुमच्या नाकातून किंवा फुफ्फुसांतून येत-जात नाही, तर तो संपूर्ण अंतराळातून, शिवाच्याच चैतन्यातून तुमच्या अस्तित्वात येत आहे आणि परत त्यातच विलीन होत आहे. जाग्रत, स्वप्न आणि गाढ झोप या तिन्ही अवस्थांच्या पलीकडे असलेल्या एका शांत जागेतून हा श्वास वाहत आहे अशी कल्पना करा. जेव्हा श्वास हा 'माझा' न राहता 'त्याचा' (शिवाचा) वाहक बनतो, तेव्हा मनातील द्वंद्वे आपोआप शांत होतात आणि तुम्ही त्या अखंड प्राणशक्तीशी एकरूप होता.