Sutra 3.38
ଅନୁବାଦ
ତ୍ରିପଦାଦ୍ୟନୁ ପ୍ରାଣନମ୍।
ଅର୍ଥ
ଏହି ସୂତ୍ରଟି ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ 'ତ୍ରିପଦ' ଶବ୍ଦଟି ଶ୍ୱାସର ତିନୋଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ସୂଚିତ କରେ: ପୂରକ (ଶ୍ୱାସ ନେବା), କୁମ୍ଭକ (ଶ୍ୱାସ ରୋକିବା) ଏବଂ ରେଚକ (ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବା)। ସାଧାରଣତଃ ଆମେ ଏହି ତିନୋଟି ଅବସ୍ଥାକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କ୍ରିୟା ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରୁ, କିନ୍ତୁ କାଶ୍ମୀର ଶୈବ ଦର୍ଶନ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ତିନୋଟିର ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସନ୍ଧି କିମ୍ବା ଅନ୍ତରାଳ ରହିଛି, ସେହିଠାରେ ହିଁ ପ୍ରକୃତ 'ପ୍ରାଣନ' ବା ଜୀବନ ଶକ୍ତିର ସ୍ପନ୍ଦନ ଘଟେ। ଏହା କେବଳ ଶାରୀରିକ ଶ୍ୱାସ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚୈତନ୍ୟର ସେହି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରବାହ ଯାହା ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଏବଂ ସଂହାରର ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ।
ଯେତେବେଳେ ସାଧକ ଏହି ତିନୋଟି ଅବସ୍ଥାର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସ୍ଥାନକୁ ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ କେବଳ ଏକ ଶାରୀରିକ କ୍ରିୟା ରହେ ନାହିଁ, ବରଂ ଏହା ଶିବଙ୍କ ସ୍ପନ୍ଦନର ଏକ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ହୋଇଥାଏ। 'ଅନୁ' ଶବ୍ଦଟି ଏଠାରେ ସେହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅନୁଭୂତିକୁ ବୁଝାଏ ଯାହା ଶ୍ୱାସର ଆରମ୍ଭ ଏବଂ ଶେଷ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ। ଏହି ଅନ୍ତରାଳରେ ମନର ବୃତ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଜୀବ ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଦ୍ୱୈତଭାବ ଲୋପ ପାଇଯାଏ। ଏହା ହେଉଛି ଅଣବୋପାୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦିଗ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ଚୈତନ୍ୟର ବିସ୍ତାର ଘଟେ।
ଚିନ୍ତନ
ଆଜି ଦିନରେ କିଛି ସମୟ ନିଅନ୍ତୁ ଏବଂ କେବଳ ନିଜର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ସାକ୍ଷୀ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତୁ। ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ଶ୍ୱାସ ନେବେ, ତା'ପରେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ରୋକିବେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିବେ, ସେହି ତିନୋଟି ଅବସ୍ଥାର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କ୍ଷଣିକ ବିରତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ। ମନେରଖନ୍ତୁ ଯେ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ଜୀବନୀ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଚୈତନ୍ୟ ସେହି ବିରତିରେ ବା ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ ରହିଛି, ଶ୍ୱାସର ଗତିରେ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଆସେ କିମ୍ବା ଯାଏ, ସେହି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥାନଟିକୁ ଧ୍ୟାନରେ ରଖନ୍ତୁ ଏବଂ ଅନୁଭବ କରନ୍ତୁ ଯେ ସେହି ନିସ୍ତବ୍ଧତା ହିଁ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଅଟେ।
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.