Sutra 3.39

ભાષાંતર

જેમ ચિત્તની સ્થિતિ (અથવા ચિત્તનો સ્વભાવ) હોય છે, તેમ શરીર અને ઇન્દ્રિયો બાહ્ય વિષયોમાં પ્રવૃત્ત થાય છે.

અર્થ

આ સૂત્ર ત્રિતીય ઉન્મેષના અંતિમ ભાગમાં આવે છે અને આણવોપાયના સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટ કરે છે. અહીં 'ચિત્ત' એટલે મનનું તે કેન્દ્ર જે અહંકાર અને બુદ્ધિનો આધાર છે. શિવતત્વનો આ સિદ્ધાંત જણાવે છે કે બાહ્ય જગત કે શરીર-ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓ સ્વતંત્ર નથી; તેઓ ચિત્તની આંતરિક દશાનું પ્રતિબિંબ માત્ર છે. જો ચિત્તમાં સંકોચ, ભય કે દ્વૈતભાવ હોય, તો શરીર અને ઇન્દ્રિયો પણ બાહ્ય વિષયો સાથે જોડાઈને બંધાયેલા વર્તે છે. Conversely, જો ચિત્ત શિવમય સ્વરૂપમાં સ્થિર હોય, તો શરીર અને ઇન્દ્રિયો બાહ્ય વિષયોમાં હોવા છતાં પણ મુક્ત અને દિવ્ય ક્રીડાના સાધન બની રહે છે.

આનો ગૂઢ અર્થ એ છે કે સાધકે બાહ્ય વર્તન કે ઇન્દ્રિયોને દબાવવાને બદલે ચિત્તના મૂળ સ્વરૂપ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. જ્યારે ચિત્ત પોતાની સ્થિતિમાં, એટલે કે શુદ્ધ ચેતનામાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે, ત્યારે શરીર અને કરણો (ઇન્દ્રિયો) આપમેળે જ બાહ્ય વિષયોને ભોગવવા છતાં પણ લેપાતા નથી. બાહ્ય જગત એ ચિત્તનો જ વિસ્તાર છે; તેથી ચિત્ત જેવું હોય, તેવું જ બાહ્ય પ્રપંચનું અનુભવન થાય છે. આ સૂત્ર સાધકને યાદ અપાવે છે કે પરિવર્તન બહારથી શરૂ નથી થતું, પણ તે ચિત્તની આંતરિક સ્થિતિમાંથી પ્રગટે છે.

ચિંતન

આજે જ્યારે પણ તમે કોઈ બાહ્ય ઘટના, વ્યક્તિ કે પરિસ્થિતિ પ્રત્યે તીવ્ર પ્રતિક્રિયા આપવા જાઓ, ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે રોકાઈ જાઓ. પોતાની ઇન્દ્રિયો કે શરીરની વૃત્તિ પર ધ્યાન આપવાને બદલે, પૂછો: 'હાલમાં મારા ચિત્તની સ્થિતિ શું છે?' શું તે ભય, આકાંક્ષા કે અસ્વસ્થતામાં છે? જો ચિત્ત અસ્થિર હોય, તો બાહ્ય પ્રતિક્રિયા પણ અસ્વસ્થ હશે એ સમજીને, ફક્ત ચિત્તને શાંત કરવાનો પ્રયત્ન કરો. જ્યારે ચિત્ત સ્થિર થશે, તો જુઓ કે શરીર અને વાણી કેવી રીતે આપમેળે સંતુલિત અને યોગ્ય રીતે બાહ્ય વિષયો સાથે વ્યવહાર કરે છે. આ દૈનિક અભ્યાસ તમને કર્મનો ભોક્તા નહીં પણ સાક્ષી બનાવશે.