Sutra 3.4

અનુવાદ

शरीरे संहारः कलानाम्

શરીરમાં કલાઓનો સંહાર.

અર્થ

આ સૂત્ર અત્યંત સંક્ષિપ્ત છે પણ તેની ઊંડાઈ અપાર છે. શરીર એટલે જે સ્થૂળ દેહ આપણી દૃષ્ટિમાં સ્થિર લાગે છે, પરંતુ ત્રિક દર્શનની દૃષ્ટિએ તે સ્વયં જ શિવની ચિદાકાશ ચિત્શક્તિનું પ્રકાશમાન રૂપ છે. કલાઓ એટલે તે અનંત શક્તિઓ જે શિવના સ્વરૂપને જડતાના આવરણમાં મૂકી દે છે — કાર્ય-કારણ-કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વની મર્યાદાઓ, જેમ કે નિયતિ, કાળ, કલા, વિદ્યા, રાગ, માયા વગેરે. જ્યારે શરીરના અંદર આ કલાઓનો સંહાર થાય છે, ત્યારે એ જ શરીર શિવના સંપૂર્ણ વિસ્તારનું સાધન બની જાય છે.

અનવોપાયની દિશામાં આ સૂત્ર એમ કહે છે કે દેહનો ત્યાગ કે તેની નિંદા નહીં, પરંતુ દેહના અંદર જ જડતાના કર્મોનો વિનાશ કરવો એ જ સાચો સાધન છે. શરીર એ કબરસ્થાન નથી, તે મંદિર છે — પણ તે મંદિરની બારીઓ જ્યાં સુધી કલાઓના પાંજરાથી બંધાયેલી રહે છે, ત્યાં સુધી શિવતત્વ પ્રગટ થતું નથી. સંહાર એટલે નાશ નહીં, પરંતુ સંકોચનો વિસાર — જ્યારે કલાઓ પોતાના સંકુચિત રૂપમાંથી બહાર આવીને શિવના અનંત વિસ્તારમાં લય થાય છે.

ચિંતન

આજે જ્યારે પણ દેહમાં કોઈ જડતાનો અનુભવ થાય — ગરદનમાં તણાવ, પેટમાં બળતરા, મનમાં કોઈ જડિત ભાવના — ત્યારે એને દૂર કરવાનો પ્રયાસ ન કરતા, એ જ સ્થળે એને શિવના પ્રકાશમાં લય થતું જોવું. એમ કહો કે "આ જ સંકોચ છે, આ જ કલા છે, આનો સંહાર થાય ત્યારે શિવ પ્રગટ થશે." દેહને શત્રુ માનવાને બદલે, તેને એક સાધન માનીને તેના અંદરની જડતાને ખોલવાનો પ્રયાસ કરો. દરેક શારીરિક અનુભવ એ શિવની ભાષા છે — તેને સાંભળવાનો પ્રયાસ કરો.