Sutra 3.40

અનુવાદ

ઇચ્છા (અભિલાષ) થી બહાર તરફ ગમન થાય છે અને તે (બાહ્ય ગમન) જ તેનું સંધાન (સન્ધ્યા) છે.

અર્થ

આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધકની મૂળ પ્રવૃત્તિને દર્શાવે છે. જ્યાં સુધી ચિત્તમાં કોઈ વસ્તુ પ્રાપ્ત કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા કે અભિલાષ જાગે છે, ત્યાં સુધી ચેતના પોતાના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહેવાને બદલે બાહ્ય વિષયો તરફ પ્રવાહિત થાય છે. આ 'બહિર્ગતિ' એટલે ચિત્તનું બહાર નીકળી જવું. કાશ્મીર શૈવ સિદ્ધાંત મુજબ, બંધનનો અર્થ એ નથી કે આપણે કોઈ બાહ્ય શક્તિ દ્વારા બંધાયેલા છીએ, પરંતુ આપણી પોતાની ઇચ્છાશક્તિ જ આપણને વિષયો સાથે જોડી દે છે અને આપણને આપણા સ્વરૂપથી વિમુખ કરે છે.

અહીં 'સન્ધ્યા' શબ્દનો પ્રયોગ અત્યંત ગહન છે. સામાન્ય રીતે સન્ધ્યા એટલે સંધિકાળ અથવા પ્રાર્થના, પરંતુ અહીં તેનો અર્થ 'સંધાન' અથવા 'જોડાણ' થાય છે. જે રીતે સાંધા બે હાડકાંને જોડે છે, તેમ અભિલાષા બાહ્ય વિષય અને આંતરિક ચિત્ત વચ્ચેનું જોડાણ બનાવે છે. જ્યાં ઇચ્છા હોય છે, ત્યાં ચિત્ત ત્યાં જ જઈને ચોંટી જાય છે અને ત્યાં પોતાનું અસ્તિત્વ માને છે. આમ, ઇચ્છા જ તે બિંદુ છે જ્યાં શિવચેતના પોતાને મર્યાદિત જીવ તરીકે ભૂલીને બહારના જગતમાં લીન થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને સમજવી એ મુક્તિની દિશામાં પહેલું પગલું છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમને કોઈ ચીજ પ્રાપ્ત કરવાની તીવ્ર ઇચ્છા થાય અથવા કોઈ વિષય તરફ મન દોડતું જણાય, ત્યારે તરત જ થોભી જાઓ. બાહ્ય વસ્તુ પર ધ્યાન આપવાને બદલે, તે ઇચ્છા ઉત્પન્ન કરનાર 'ગતિ' અથવા 'પ્રવાહ' પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો. પોતાને પ્રશ્ન પૂછો: 'હું આ ઇચ્છા દ્વારા ક્યાં જઈ રહ્યો છું?' આ પ્રશ્ન તમારા ચિત્તને બહારની દોડમાંથી પાછું ખેંચીને તે સ્થાન પર લાવશે જ્યાં ઇચ્છા જન્મે છે. આ ક્ષણિક વિરામ એ જ તમારી સાચી સન્ધ્યા છે, જ્યાં તમે બાહ્ય જોડાણને તોડીને પોતાના સ્વરૂપ સાથે પુનઃ સંપર્ક સાધો છો.