Sutra 3.41
અનુવાદ
તદારૂઢ પ્રમિતેસ્તત્ક્ષયાજ્જીવ સંક્ષયઃ
જ્યારે પ્રમાણ-પ્રમેયનો આધારભૂત જીવ-પ્રમાતાનો ક્ષય થાય, ત્યારે તે પ્રમિતિ (જ્ઞાન)ના આધાર પર સ્થિર થયેલા જીવનો પણ ક્ષય થાય છે.
અર્થ
આ સૂત્ર અનવોપાયના અંતિમ ક્ષણનું વર્ણન કરે છે. અહીં "પ્રમિતિ" એટલે જ્ઞાન-શક્તિ જે પ્રમાણ (જ્ઞાન-સાધન) અને પ્રમેય (જ્ઞેય-વિષય) બંનેનો આધાર છે. જ્યારે આ પ્રમિતિ તેના આધાર પર સ્થિર બને છે, ત્યારે પ્રમાણ-પ્રમેયના ક્ષયથી જીવ-પ્રમાતાનો પણ ક્ષય થાય છે. આ છેલ્લું અનવોપાયનું સૂત્ર છે.
જીવ-પ્રમાતાનો ક્ષય એ સામાન્ય મોક્ષ નથી, પરંતુ શિવ-સ્વરૂપમાં સંપૂર્ણ વિલીન થવું. પ્રમિતિ એ જ્ઞાનની શક્તિ છે જે પ્રમાણ અને પ્રમેય બંનેને આધાર આપે છે. જ્યારે આ પ્રમિતિ સ્વયં શિવ-સ્વરૂપ પર સ્થિર થાય છે, ત્યારે પ્રમાણ-પ્રમેયનો ક્ષય થાય છે અને જીવ-પ્રમાતા પણ તેમાં વિલીન થાય છે.
આ અનવોપાયની ચરમ સ્થિતિ છે જ્યાં જીવ-પ્રમાતા પોતાના અસ્તિત્વને જ વિસ્મૃત કરી દે છે. આ એવી સ્થિતિ છે જ્યાં પ્રમિતિ પોતાના આધાર વિના રહી જાય છે અને જીવ-પ્રમાતા પણ તે સાથે વિલીન થાય છે.
ચિંતન
આજે તમે જ્યારે પણ કોઈ વિષયને જાણો છો, ત્યારે એક ક્ષણ માટે જુઓ કે આ જ્ઞાન ક્યાંથી ઊભું થાય છે. પ્રમાણ (જ્ઞાન-સાધન) અને પ્રમેય (વિષય) વચ્ચેનો અવકાશ જુઓ. ત્યાં જ પ્રમિતિ છે. આ પ્રમિતિને સ્વયં શિવ-સ્વરૂપ પર સ્થિર થતી જુઓ. આ એક ક્ષણનું અનુભવ કરો કે જ્યાં જ્ઞાન અને જ્ઞેય વચ્ચેનો ભેદ ધૂંધળો થઈ જાય છે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.