Sutra 3.42
ભાષાંતર
જ્યારે (યોગી) પંચકંચુકોથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે તે ફરીથી પતિ (શિવ) ની સમાન થાય છે અને પરમ (સર્વોચ્ચ) બને છે.
અર્થ
આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધકની અંતિમ અવસ્થાનું વર્ણન કરે છે. 'ભૂતકંચુકી' એટલે પાંચ કાંચળીઓ અથવા આવરણો, જેમાં કળા (ક્રિયાની મર્યાદા), વિદ્યા (જ્ઞાનની મર્યાદા), રાગ (ઈચ્છાની મર્યાદા), કાળ (સમયની મર્યાદા) અને નિયતિ (નિયતિ અથવા કારણ-કાર્યની મર્યાદા) નો સમાવેશ થાય છે. આ કાંચળીઓ આત્માને પોતાની અખંડ ચૈતન્ય શક્તિથી વિછેદીને મર્યાદિત જીવ (અણુ) બનાવી દે છે. જ્યારે સાધના દ્વારા આ મર્યાદાઓ છીનવાઈ જાય છે, ત્યારે જીવ પોતાના મૂળ સ્વરૂપમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.
'વિમુક્તો ભૂયઃ' શબ્દો સૂચવે છે કે આ કોઈ નવું પ્રાપ્ત કરવાનું નથી, પરંતુ પોતાના જ પૂર્વ અસ્તિત્વમાં પાછા ફરવાનું છે. જેમ કોઈ વ્યક્તિ ભ્રમણામાં પોતાને ગરીબ માની લે અને પછી જાગૃત થઈને જાણે કે પોતુ ધનવાન છે જ, તેમ જીવાત્મા પણ આ આવરણો તૂટતાં જ શિવરૂપ બની જાય છે. 'પતિ સમઃ પરઃ'નો અર્થ એ છે કે હવે તે પશુ (મર્યાદિત જીવ) નથી રહ્યો, પણ પતિ (સ્વામી શિવ) ની સમાનતા પ્રાપ્ત કરીને સર્વોચ્ચ સ્થિતિમાં વિરાજમાન થયો છે, જ્યાં કર્તા અને ભોક્તાનો ભેદ રહેતો નથી.
ચિંતન
આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમને કોઈ મર્યાદાનો અનુભવ થાય, જેમ કે 'હું આ કરી શકતો નથી', 'મારામાં જ્ઞાનનો અભાવ છે', અથવા 'સમય ઓછો છે', ત્યારે તરત જ એક ક્ષણ માટે અટકીને વિચારો કે આ વિચાર કઈ કાંચળી (કળા, વિદ્યા, રાગ, કાળ કે નિયતિ) માંથી ઉદ્ભવ્યો છે. તે ભાવનાને ઓળખો અને મનમાં દૃઢતાથી કહો કે 'હું આ મર્યાદા નથી, હું તે ચૈતન્ય છું જે આ બધાથી પર છે'. આ પ્રકારની સતત સજાગતા તમને ધીમે ધીમે આંતરિક સ્વાતંત્ર્ય તરફ દોરી જશે.
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.