Sutra 3.43

અનુવાદ

પ્રાણ સાથેનો સંબંધ નૈસર્ગિક છે.

અર્થ

આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધક માટે એક ગહન સત્ય ઉઘાડે છે. અહીં 'પ્રાણ' એટલે માત્ર શ્વાસોચ્છવાસ નથી, પરંતુ ચૈતન્યની તે મૂળભૂત સ્પંદન શક્તિ છે જે જગતને જીવંત રાખે છે. 'નૈસર્ગિક' શબ્દ સૂચવે છે કે આ જોડાણ કોઈ બાહ્ય પ્રયત્ન, કસરત કે કૃત્રિમ વિધિ દ્વારા પ્રાપ્ત થતું નથી; તે તો આપણા અસ્તિત્વનો સહજ અને અનિવાર્ય ધર્મ છે. જેમ માછલી અને પાણીનો સંબંધ કૃત્રિમ નથી તેમ, આપણું ચૈતન્ય અને પ્રાણશક્તિ વચ્ચેનો સંબંધ પણ સદાયથી વિદ્યમાન છે.

ત્રિકા દર્શન અનુસાર, જ્યારે સાધક એ વાતને સમજે છે કે પ્રાણને વશ કરવા માટે કોઈ ભારેખમ પ્રયાસની જરૂર નથી, ત્યારે તેણે માત્ર આ સહજતાને ઓળખવાની હોય છે. અજ્ઞાનને કારણે આપણે માની લઈએ છીએ કે આપણે પ્રાણથી અલગ છીએ અને તેને નિયંત્રિત કરવો પડશે, પરંતુ વાસ્તવમાં પ્રાણ એ શિવની જ ક્રિયાશક્તિ છે જે આપણામાં સતત વહે છે. આ સૂત્ર સાધકને સૂચવે છે કે સાધનાનો ઉદ્દેશ્ય નવું કંઈ મેળવવાનો નથી, પણ જે પહેલેથી જ સહજ રીતે અસ્તિત્વમાં છે તેના પ્રવાહમાં વિલિન થઈ જવાનો છે.

ચિંતન

આજે દિવસ દરમિયાન જ્યારે પણ તમે તણાવ અનુભવો અથવા મન ભટકતું હોય, ત્યારે શ્વાસને બદલવાનો કે રોકવાનો પ્રયાસ કરવાને બદલે, માત્ર એ જોવાનો પ્રયાસ કરો કે શ્વાસ પોતે જ કેવી રીતે સહજ રીતે અંદર અને બહાર વહી રહ્યો છે. એક ક્ષણ માટે એવી ભાવના ધારણ કરો કે 'હું શ્વાસ લઈ રહ્યો નથી, પરંતુ પ્રાણશક્તિ પોતે જ મારા દ્વારા વહી રહી છે'. આ સહજ પ્રવાહને અવરોધ્યા વિના તેનું સાક્ષી બનો અને અનુભવો કે તમારું અસ્તિત્વ અને પ્રાણ વચ્ચે કોઈ વિભાજન નથી, માત્ર એક અખંડ નૈસર્ગિક ગતિ છે.