Sutra 3.5

અનુવાદ

નાડીઓ, સંસારનું અસ્તિત્વ, જયનું અસ્તિત્વ અને કેવલ્યનું અસ્તિત્વ — આ બધાં પૃથક્ત્વો (અલગ અલગ તત્વો અથવા ભિન્નતાઓ) છે.

અર્થ

આ સૂત્ર અણવોપાયના માર્ગ પર ચાલનાર સાધક માટે એક મહત્વપૂર્ણ ચેતવણીરૂપ છે. અહીં 'નાડી' એટલે શરીરની સૂક્ષ્મ ઊર્જા વાહિનીઓ, જેના દ્વારા પ્રાણવાયુનો પ્રવાહ થાય છે. 'સંસાર-ભૂત' એટલે વિશ્વની ભૌતિક સત્તા કે અસ્તિત્વ, 'જય-ભૂત' એટલે સિદ્ધિઓ કે આધ્યાત્મિક વિજયનું અસ્તિત્વ, અને 'કેવલ્ય-ભૂત' એટલે મુક્તિ કે કૈવલ્યનું અસ્તિત્વ. શિવ સૂચવે છે કે જ્યાં સુધી સાધક આ તત્વોને પોતાનાથી અલગ, બાહ્ય કે પ્રાપ્ત કરવાનાં લક્ષ્યો તરીકે જુએ છે, ત્યાં સુધી તે 'પૃથક્ત્વ' કે દ્વૈતમાં જ ફસાયેલો રહે છે.

ત્રિકા દર્શનનો મૂળ સિદ્ધાંત એ છે કે શિવ જ એકમાત્ર સત્ય છે અને બાકીનું બધું તેમનું જ સ્વરૂપ છે. જ્યારે સાધક નાડીઓને શરીરનું યંત્ર માને, સંસારને બંધન માને, કે કેવલ્યને ક્યાંય દૂર પ્રાપ્ત કરવાનું લક્ષ્ય માને, ત્યારે તે અદ્વૈત ભાવથી ચ્યુત થઈ જાય છે. આ સૂત્ર કહે છે કે આ બધા વિભાગો મનની કલ્પિત રચનાઓ છે. જ્યાં સુધી 'હું' અને 'તે' (નાડી, સંસાર, કેવલ્ય) વચ્ચેનો ભેદ રહેશે, ત્યાં સુધી પૂર્ણ પોતાપણાનો અનુભવ થઈ શકશે નહીં. સાચો ઉન્મેષ ત્યારે થાય છે જ્યારે આ બધાં તત્વો પોતાના જ ચૈતન્યના સ્પંદન તરીકે ઓળખાય, અલગ વસ્તુઓ તરીકે નહીં.

ચિંતન

આજના દિવસ દરમિયાન, જ્યારે પણ તમે શ્વાસ લેવા પ્રક્રિયા પર ધ્યાન આપો કે શરીરમાં કોઈ ઊર્જાનો અનુભવ કરો, ત્યારે એ વિચારવાને બદલે કે 'આ મારી નાડીમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે', એવું જાણો કે આ ચૈતન્યનો પ્રવાહ તમે પોતે જ છો. જ્યારે મનમાં સંસારની ચિંતા કે મુક્તિની ઇચ્છા ઉદ્ભવે, ત્યારે તરત જ પૂછો: 'શું આ ચિંતા કે ઇચ્છા મારાથી અલગ કોઈ વસ્તુ છે, કે તે મારા જ ચૈતન્યમાં ઉદ્ભવતું એક તરંગ છે?' આ ભેદભાવને પીગાળીને દરેક અનુભવને 'હું' જ હોવાનો સાક્ષીભાવ રાખવો એ આજનો અભ્યાસ છે.