Sutra 3.5

भाषांतर

नाडी, संसार-भूत, जय-भूत आणि कैवल्य-भूत यांच्यातील पृथक्त्व (भेद).

अर्थ

या सूत्रात शिवयोग्याच्या जागरणाच्या अवस्थेतील (उन्मेष) सूक्ष्म फरक स्पष्ट केले आहेत. 'नाडी' म्हणजे प्राणवायूचे वाहक मार्ग किंवा शरीरातील ऊर्जाप्रवाह, जे व्यक्तिगत अस्तित्वाचा पाया आहेत. 'संसार-भूत' म्हणजे बद्ध अवस्था किंवा मायेच्या आधिपत्याखालील अस्तित्व, जिथे जीव दुःखात आणि भ्रमात गुंतलेला असतो. 'जय-भूत' ही विजयी अवस्था आहे, जिथे साधकाने मर्यादा ओलांडून ईश्वरी शक्तीवर प्रभुत्व मिळवले आहे, तर 'कैवल्य-भूत' म्हणजे पूर्ण मुक्ती किंवा केवल्य अवस्था, जिथे द्वैताचा पूर्ण नाश झालेला असतो.

काश्मीर शैवतेच्या दृष्टीकोनातून, हे चार टप्पे वेगवेगळे वाटत असले तरी प्रत्यक्षात ते चेतनेच्या एकाच प्रवाहातील वेगवेगळे कंपन किंवा उन्मेष आहेत. सामान्य माणसाला हे टप्पे एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे (पृथक्त्वानि) वाटतात; त्याला वाटते की शरीर वेगळे, संसार वेगळा आणि मोक्ष वेगळा आहे. परंतु त्रिका दर्शनामध्ये हा 'भेद' हाच अंतिम सत्याकडे जाण्याचा मार्ग आहे. जेव्हा साधक हे पृथक्त्व ओळखतो, तेव्हा तो हे समजून घेतो की ही सर्व अवस्था एकाच शिवतत्त्वाची अभिव्यक्ती आहेत. भेद जाणून घेणे म्हणजे त्या भेदाच्या पलीकडे जाऊन अखंड एकात्म्याचा साक्षात्कार करणे.

चिंतन

दिवसभरात जेव्हा तुम्हाला शारीरिक थकवा, मानसिक गोंधळ (संसार), एखाद्या आव्हानावर मिळालेले यश (जय) किंवा क्षणभराची शांतता (कैवल्य) जाणवेल, तेव्हा थांबा आणि स्वतःला विचारा: "हे अनुभव वेगवेगळे आहेत का, की माझ्या चेतनेचेच हे वेगवेगळे रूप आहे?" कोणत्याही एका अवस्थेत अडकून न राहता, या सर्व बदलत्या अवस्थांना एकाच निरीक्षकाच्या (स्वतःच्या शुद्ध चेतनेच्या) समोरून जाणाऱ्या लहरी म्हणून पाहा. भेद दिसत असला तरी तो भ्रम आहे, हे जाणीवपूर्वक लक्षात ठेवा.