Sutra 3.8
Translation
जाग्रद् द्वितीयः करः (Jāgrad dvitīyaḥ karaḥ) ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱିତୀୟ କର ବା ସାଧନ ଅଟେ।
Meaning
ଏହି ସୂତ୍ରରେ କ୍ଷେମରାଜ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି ଯେ, ଯୋଗୀ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଅର୍ଥାତ୍ ବାହ୍ୟ ଜଗତର ଅନୁଭୂତି ଏକ ଦ୍ୱିତୀୟ ସାଧନ ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ପ୍ରଥମ ସାଧନ ହେଉଛି ଚୈତନ୍ୟର ସ୍ୱରୂପରେ ସ୍ଥିତ ହେବା, କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସାଧକ ବାହ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଶିବଙ୍କର ପ୍ରକାଶ ଦେଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ, ସେତେବେଳେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା ଆଉ ବନ୍ଧନ ହୋଇ ରହେ ନାହିଁ।
ଏହା ଅଣବୋପାୟର ଏକ ସ୍ତର, ଯେଉଁଠାରେ ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ରାହ୍ୟ ଜଗତକୁ ଶିବଙ୍କର ବିଭୂତି ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସାଧକ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପକୁ ଭୁଲନ୍ତି ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବାହ୍ୟ କ୍ରିୟା ଏକ ପୂଜା କିମ୍ବା ସାଧନାରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
Contemplation
ଆଜି ଦିନସାରା ଯେତେବେଳେ ଆପଣ କୌଣସି ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିବେ କିମ୍ବା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଚେତନ ହୁଅନ୍ତୁ ଯେ ଏହି ଅନୁଭୂତି କେବଳ ବାହ୍ୟ ନୁହେଁ। ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଥିବା ଚୈତନ୍ୟର ହିଁ ଏକ ପ୍ରକାଶ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୃଶ୍ୟମାନ ବସ୍ତୁକୁ ସେହି ପରମ ଶିବଙ୍କର କ୍ରୀଡ଼ା ବୋଲି ମନେକରି ସେଥିରେ ଲୀନ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ।
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.