Sutra 3.11
अनुवाद
प्रेक्षकाणीन्द्रियाणि (Prekṣakāṇīndriyāṇi) इन्द्रियहरू नै द्रष्टा वा हेर्नेवाला हुन्।
अर्थ
यस सूत्रले हामीलाई इन्द्रियहरूको स्वभाव र तिनको कार्यपद्धतिमा गहिरिएर हेर्न आमन्त्रण गर्दछ। सामान्यतया हामी सोच्छौँ कि 'म' ले इन्द्रियहरूका माध्यमबाट संसार देख्छु, तर यहाँ तन्त्रले उल्टो सत्य प्रकट गर्दछ। इन्द्रियहरू केवल बाह्य वस्तुको ग्रहण गर्ने उपकरण मात्र होइनन्, तिनमा आफैँमा एक प्रकारको चैतन्यको स्फुरण हुन्छ जसले बाह्य जगतलाई विषयका रूपमा खडा गर्दछ।
जब साधकले यो बोध गर्दछ कि इन्द्रियहरू आफैँमा 'प्रेक्षक' वा हेर्नेवाला हुन्, तब ऊ इन्द्रियहरूको दास बन्न छोड्छ। इन्द्रियहरूले बाह्य विषयहरूलाई जसरी पक्रन्छन्, साधकले त्यस प्रक्रियालाई साक्षी भावले हेर्न थाल्छ। यसले गर्दा इन्द्रिय र विषयको बीचमा रहेको आसक्ति टुट्छ र साधकको चेतना बाह्य जगतबाट फर्केर आफ्नै स्रोततिर केन्द्रित हुन थाल्छ।
चिन्तन
आज दिनभरि कुनै पनि वस्तु वा दृश्यलाई हेर्दा यो अनुभव गर्ने प्रयास गर्नुहोस् कि 'म हेर्दै छु' भन्नुको सट्टा 'इन्द्रियहरूले आफ्नो स्वभाव अनुसार दृश्यलाई ग्रहण गर्दैछन्' भन्ने बोध गर्नुहोस्। आफूलाई त्यो हेर्ने प्रक्रियाभन्दा अलि पछाडि, एक मौन साक्षीका रूपमा स्थापित गर्नुहोस्। इन्द्रियहरूले के देख्दै छन् र तिनमा कस्तो प्रतिक्रिया उत्पन्न हुँदैछ, त्यसलाई मात्र तटस्थ भएर अवलोकन गर्नुहोस्।
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.