Sutra 3.44
Translation — नासिकाऽन्तर्मध्य संयमात् किमत्र सव्यापसव्य-सौषुम्णेषु
नासिकाको भित्री मध्य भागमा संयम (एकाग्रता) गर्नाले, त्यहाँ रहेका बायाँ (इडा), दायाँ (पिङ्गला) र मध्य (सुषुम्णा) नाडीहरूमा के हुन्छ, त्यसको ज्ञान प्राप्त हुन्छ।
Meaning —
यस सूत्रमा भगवान् शिवले साधकलाई आफ्नो प्राणिक शरीरको सूक्ष्म अवलोकन गर्न प्रेरित गर्नुभएको छ। नासिकाको भित्री मध्य भाग भन्नाले दुवै नासिकाको मिलनबिन्दु वा भ्रूमध्यको प्रवेशद्वारलाई बुझाउँछ। जब साधकले आफ्नो ध्यानलाई त्यहाँ स्थिर गर्दछ, तब श्वास-प्रश्वासको गति र तिनको सूक्ष्म प्रवाहको रहस्य खुल्न थाल्छ।
यहाँ बायाँ नाडी (इडा), दायाँ नाडी (पिङ्गला) र तिनको बीचको मध्य भाग (सुषुम्णा) को बोध हुनु भनेको बाह्य श्वासको गतिबाट मुक्त भएर आन्तरिक प्राणिक स्पन्दनमा प्रवेश गर्नु हो। जब साधकले यी तीन नाडीहरूको कार्यप्रणालीलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्दछ, तब उसले प्राणको द्वैत भावलाई त्यागेर सुषुम्णाको मौनतामा स्थित हुन सिक्छ। यो अभ्यासले मनलाई चञ्चलताबाट हटाएर चेतनाको केन्द्रमा ल्याउँछ।
Contemplation —
आजको दिनमा, केही समय शान्त भई बस्नुहोस् र आफ्नो ध्यानलाई दुवै नाकको प्वालको बीचमा रहेको भागमा केन्द्रित गर्नुहोस्। श्वास भित्र जाँदा र बाहिर आउँदा कुन नासिकाबाट बढी हावा चलिरहेको छ, त्यसलाई मात्र तटस्थ भावले हेर्नुहोस्। श्वासलाई बदल्ने प्रयास नगर्नुहोस्, केवल त्यसको प्रवाहलाई अनुभव गर्नुहोस्। जब मन शान्त हुन्छ, तब दुवै नासिकाको प्रवाह बराबर भएको अनुभव गर्ने प्रयास गर्नुहोस्; यही नै सुषुम्णाको द्वार खुल्ने प्रारम्भिक संकेत हो।
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.