Sutra 3.8
अनुवाद — जाग्रद् द्वितीयः करः
जाग्रत् अवस्था नै दोस्रो (साधकको) हात वा साधन हो।
अर्थ
यस सूत्रमा 'जाग्रत्' भन्नाले सामान्य बाह्य संसारको अनुभव मात्र नभई, साधकको चेतनाको त्यो अवस्थालाई बुझाउँछ जहाँ उसले विषयहरूको बोध गर्दछ। 'द्वितीयः करः' को अर्थ हो—दोस्रो हात वा सहायक साधन। यहाँ भनिएको छ कि जब साधकले आफ्नो बाह्य अनुभव र इन्द्रियजन्य विषयहरूलाई पनि शिवको नै अभिव्यक्ति वा विलासको रूपमा हेर्न थाल्छ, तब ती बाह्य वस्तुहरू नै उसको आत्म-साक्षात्कारको साधन बन्न पुग्छन्।
सामान्यतया मानिसहरू संसारलाई आत्म-ज्ञानको बाधक ठान्छन्, तर कश्मीर शैव दर्शनले यसलाई विपरीत दृष्टिकोणबाट हेर्छ। यदि साधकले आफ्नो जाग्रत् अवस्थाका हरेक अनुभवमा 'म नै यो सबै हुँ' भन्ने पूर्ण बोध राख्न सक्यो भने, बाह्य संसार नै उसको चेतनालाई विस्तार गर्ने एक शक्तिशाली माध्यम बन्छ। यसरी, बाह्य संसारबाट विमुख हुनुको साटो, त्यसमा नै शिवत्वको दर्शन गर्नु नै उच्च साधना हो।
चिन्तन
आज दिनभरि तपाईंले जे-जति देख्नुहुन्छ वा जसको सम्पर्कमा आउनुहुन्छ, ती सबैलाई 'शिवको नै खेल' वा 'आफ्नै चेतनाको विस्तार' हो भनी अनुभव गर्ने प्रयास गर्नुहोस्। जब तपाईं कुनै वस्तु वा व्यक्तिलाई देख्नुहुन्छ, तब एक क्षणका लागि रोकिनुहोस् र आफैलाई सोध्नुहोस्—'के यो म भन्दा भिन्न छ?' बाह्य संसारलाई पराई नठान्नुहोस्, बरु त्यसलाई आफ्नो चेतनाको दर्पणको रूपमा हेर्नुहोस्।
A contemplative reading in the spirit of the Kashmir Shaivism (Trika / non-dual Tantra) tradition — an aid to reflection, not a substitute for a living teacher or the classical commentaries.